Hersenactiviteit
Hersen activiteit
Ik denk dat de meesten de volgende situatie wel herkennen;
Je bent hartstikke druk aan het werk en hebt een poos achter elkaar gefocust op dat waar je mee bezig bent tot je je bedenkt; ‘ik heb nu echt even een pauze nodig. Even een rustmomentje voor ik weer verder ga.’ Je pakt een kopje koffie, je pakt je telefoon en gaat even je op je gemak appjes of mailtjes checken of even social media scrollen of nieuws lezen. Na een kwartiertje is de koffie op en ga je weer aan het werk. Maar je merkt dat je niet zo uitgerust en scherp bent als je had gehoopt. Hoe komt dat? Je hebt toch net pauze gehad?
Hier is een logische verklaring voor; Je hersenen hebben geen rust gekregen. Ze hebben zich even niet bezig hoeven houden met werk, maar ze hebben wel allemaal andere nieuwe informatie tot zich gekregen wat allemaal weer verwerkt moet worden.
Deze en veel andere aspecten van de hersenen die ik de laatste tijd over de werking en het gebruik ervan te weten ben gekomen klinken super logisch en voor de hand liggend, en dat zijn ze ook. We weten ze eigenlijk wel maar we staan er niet bij stil en we handelen er niet naar.
Ik ben geen psycholoog en al helemaal geen neuroloog maar ik heb me de laatste tijd veel bezig gehouden met het brein; het geheugen, cognitie, focus, beperkingen, angsten etc. Ik heb er veel over gelezen en zelf uitgeprobeerd en ben tot een hoop inzichten gekomen die ik graag zou delen omdat ik denk dat ze heel nuttig kunnen zijn. En ik denk dat de meesten van ons deze inzichten eigenlijk wel weten maar we er nooit zo over nadenken en er dus ook niet naar handelen. Ik heb in eerste instantie deze kennis voor mezelf geprobeerd te ordenen, om het goed te begrijpen, door middel van een mindmap. Toen de puzzelstukjes op hun plek begonnen te vallen dacht ik dat deze ordening misschien voor meer mensen nuttig zou zijn. Vandaar deze tekst. Ik moet erbij zeggen dat dit alles mijn interpretatie is op wat ik heb geleerd en gemerkt en dat ik het niet wetenschappelijk kan onderbouwen (hoewel veel info die ik ervoor gebruik wel uit onderzoek voortkomt).
Er valt natuurlijk heel veel te zeggen over de hersenen maar ik houd het hier nu beperkt.
Allereerst wil ik het gebruik van de hersen opdelen in gradaties/niveaus van activiteit (bewuste/cognitieve activiteit). Zie mindmap aan het eind.
Dat gaat van; slaap – meditatie – niksen – (gericht) denken – vraagstukken oplossen.
Hier is Meditatie de vreemde eend in de bijt, want dit is in zekere zin een onnatuurlijke hersenactiviteit (maar daardoor niet minder nuttig). Maar hierover later meer.
Daarnaast kan je hersenactiviteit opdelen in wat ik noem;
‘Prikkel gestuurd’ en ‘Brein gestuurd’.
Waarbij Prikkel gestuurd een reactie is op wat de zintuigen waarnemen en Brein gestuurd door de hersenen zelf wordt gegenereerd.
Je zou dit ook ‘primair’ en ‘secundair’ kunnen noemen want alles wat je brein zelf genereerd vind ergens zijn oorsprong in prikkels uit het verleden en is dus in die zin ergens ook een reactie op prikkels, maar dan niet direct. Deze twee vormen lopen in de praktijk vaak door elkaar heen.
Het verschil tussen deze twee is echter van wezenlijk belang en het is goed om je hiervan bewust te zijn, vandaar dat ik het hier nu al even aanstip. Hierover later meer.
Maar even terug naar de activiteitsniveaus.
De activiteit van de hersenen is het mist (en minst bewust) als je slaapt. Je cognitie staat uit, je registreert geen nieuwe prikkels (tot op zekere hoogte) en je hebt er geen invloed op. Je hersenen staan zeker niet stil of uit (je bent niet dood) maar in hele delen van de hersenen is nauwelijks activiteit gaande. Wat je hersenen wel volop aan het doen zijn is ordenen. In het onderbewuste worden verbanden gelegd; informatie die op de een of andere manier iets met elkaar te maken heeft worden tijdens je slaap aan elkaar gekoppeld. Deze (weliswaar onbewuste) hersenactiviteit is van groot belang om een beter begrip van de wereld te krijgen.
Het soort hersenactiviteit die het dichts bij slaap in de buurt komt is Meditatie. Meditatie zou ik omschrijven als ‘het geforceerd minimaliseren van hersenactiviteit’. Geforceerd in de zin van; het gaat niet vanzelf, je moet er echt wat voor doen en je moet veel oefenen om het überhaupt voor elkaar te krijgen, laat staan om er bedreven in te worden. Om deze reden noem ik meditatie ook niet natuurlijk, want je brein gaat dit nooit zomaar uit zichzelf doen. Die gaat juist op zoek naar prikkels en activiteit. Maar als je je ertoe zet, en als het je lukt om je gedachten op een zo gering mogelijk onderwerp te krijgen (en te houden!) ontstaat er een enorme rust in je hoofd. Een soort pauze voor je hersenen wat vervolgens lang kan doorwerken ook na het mediteren. Zelf ben ik van mening/is mijn ervaring dat je je beter eerst op andere hersenactiviteiten kunt richten voor je aan meditatie begint. Er is ander ‘laag hangend fruit’ wat je beter eerst kunt plukken als je aan je hersen wilt werken voor je je met meditatie gaat bezighouden. Dit omdat meditatie veel oefening vergt terwijl andere technieken direct uitvoerbaar zijn. Weliswaar niet met hetzelfde effect maar wel degelijk ook effectief.
De volgende gradatie van hersenactiviteit is wat ik niksen noem. Zoals ik het zie is dit de categorie waar de meeste/makkelijkste winst te behalen is op het gebied van rust in je hoofd. En die rust in je hoofd maakt dat je brein efficiënter kan werken, maar is ook goed voor je welzijn/emotie/gevoel. Dit niksen kan op veel verschillende manieren ingevuld worden maar ze hebben allemaal één ding gemeen; je neemt geen (of zo min mogelijk) prikkels tot je. Dit is bijvoorbeeld een goed alternatief voor de telefoon in de pauze uit de inleiding. Waar de telefoon in de inleiding voor nieuwe prikkels zorgt die ook allemaal weer verwerkt moeten worden, zorgt het niksen in de pauze voor de verwerking van de prikkels, niet voor nieuwe prikkels. Je hoofd krijgt de kans om de boel te organiseren en verbanden te leggen, puzzelstukjes vallen op hun plek en je ervaart hierdoor meer rust.
Voorbeelden van niksen zijn ademhalingsoefeningen, mindfulness en naar buiten staren. Ja echt; gewoon een kwartiertje, met een kopje koffie erbij naar buiten gaan zitten staren. Dat kan heel saai voelen en je gedachten gaan alle kanten op maar dat is prima. Laat je brein zijn ding doen, het resultaat is een meer uitgerust gevoel. Zeker als je dit vaker uitvoert. Je kunt dit ook uitbreiden met pen en papier; noteer alles wat er tijdens dit niksen in je gedachten komt (kort) op papier.
Ademhalingsoefeningen verdienen hier wat extra aandacht, want dat is de enige bewezen methode om (op korte termijn) stress te verlagen. En stress is heel slecht voor je mentale en lichamelijke gesteldheid en ook voor de werking van de hersen. Stress brengt fysieke veranderingen teweeg zoals verhoogde hartslag, veranderingen in de ademhaling en verhoging van bepaalde hormonen. Maar andersom werkt dit ook; wanneer je zelf, bewust, langzamer gaat ademhalen en deze verandert van borstademhaling naar buikademhaling, verlagen hartslag en hormoonniveaus. Met als gevolg dat je hersenen weer beter gaan functioneren.
(Gericht) denken is het niveau waarop verreweg de meeste hersenactiviteit plaatsvindt. Hierbinnen heb je de twee eerdergenoemde vertakkingen; prikkel gestuurd denken en brein gestuurd denken. Er is hierbinnen wel een grote variëteit aan intensiteit maar de meeste dagelijkse bezigheden vallen in de categorie ‘prikkel gestuurd (gericht) denken’; werk, hobby’s, tv kijken, gesprekken voeren etc. Deze categorie kan je met rust laten in de zin van ‘die redt zichzelf wel’. We krijgen dagelijks meer dan genoeg prikkels om te verwerken en we hebben genoeg activiteiten die onze hersenen hiermee aan het werk houden.
Waar je je beter op kunt richten (als je serieus met je herenen bezig wil zijn) is die andere vertakking; ‘Brein gestuurd (gericht) denken’. Echt over onderwerpen nadenken zonder nieuwe prikkels toe te voegen. Filosoferen bijvoorbeeld of bidden (hoewel bidden natuurlijk ook wel weer een apart geval is in dit verhaal). Een pareltje waar je heel veel aan kunt hebben is de zogenaamde ‘Active Recall’. De kracht van herhaling. Bestaande kennis in je herinnering oproepen. Hierdoor zorg je ervoor dat kennis/ervaringen (geheugen) sterker worden vastgelegd met als gevolg, meer aanknooppunten voor nieuwe kennis. Hoe meer verbanden je kan leggen hoe efficiënter je brein kan werken, hoe minder moeite het je kost, hoe meer rust je ervaart. Dit is tevens de kracht van geheugentechnieken; informatie wordt actief gekoppeld aan bestaande kennis om het beter en makkelijker te kunnen onthouden. Dit is ook wetenschappelijk aangetoond, dat het door middel van geheugentechnieken minder hersenactiviteit kost om meer te kunnen onthouden.
Het merkwaardige is dat je hersenen van nature niet veel bezig zijn met het verleden, met herhaling. Als je je gedachten laat gaan, gaat verreweg het grootste deel van je gedachten over de toekomst. Een stuk minder gaat over het heden of over het verleden, terwijl juist gedachten over het verleden en het ophalen van herinneringen zo belangrijk is voor een efficiënte werking van het brein. Dus actief herinneringen en geleerde kennis ophalen is een zeer zinnige tijdsbesteding.
Tenslotte hebben we nog het ‘vraagstukken oplossen’. Dit spreekt voor zich. Diep nadenken over problemen, breinbrekers, echt jezelf uitdagen en moeite doen om zo echt verder te komen. Dit is net als fitness; je moet het jezelf steeds wat zwaarder maken om je grenzen te verleggen. Leren, en dan vooral nieuwe dingen leren, valt ook in deze categorie. In zekere zin sluit dit aan op meditatie, omdat je ook daarvoor moeite moet doen om er beter in te worden.
Wellicht overbodig om te vermelden, maar deze niveaus lopen continu door elkaar heen en wisselen elkaar af, tenzij je er bewust mee bezig bent. Nou zullen slapen en mediteren bij de meeste mensen niet zomaar spontaan optreden maar de rest van de niveaus weldegelijk. Wanneer je aan het nixen bent komt er een gedachte in je op die je aandacht trekt en waar je als vanzelf dieper over na gaat zitten denken. Of als je met een vraagstuk bezig bent kan er spontaan een trigger zijn waardoor je afdwaalt en aan het mijmeren gaat. Al is het maar heel even.
Kort door de bocht kan ik hier het volgende advies geven;
Neem regelmatig de tijd voor brein gestuurd denken (met minimale hoeveelheid prikkels) en deel deze tijd in tweeën;
- niksen (je gedachten de vrije loop laten)
- active recall (herinneringen/kennis ophalen) .
Blijf jezelf uitdagen met breinbrekers en nieuwe dingen leren. En als je er de tijd voor kunt vinden, ga mediteren.
En slaap voldoende…
En dan heb ik het nog niet eens gehad over kunst en creativiteit en hun effect op de hersenen😊
Dank voor de aandacht. Hopelijk heb je er wat aan. En anders ik wel.
Groet Chris
Mindmap - hersenactiviteit opgedeeld in niveaus
